Gastblogpost van Odissa, de zestienjarige hoofdpersoon van mijn roman

Ik ben behoorlijk flexibel als het op deodoranten aankomt, maar er zijn grenzen. Na drie maanden Tanzania heb ik nog steeds geen acceptabele deo gevonden. Alles heb ik geprobeerd: rain fresh, soft touch, shower to shower… De ene heeft een geur die vliegen aantrekt (het moment dat je daar achter komt… ik dacht dat ik doodging van schaamte), de andere spuit een soort kerstsneeuw over je huid (het moment dat je dat ontdekt, net als je de taxi in wilt stappen in je mooiste zwarte topje, aaaargh!) en van de derde ga je juist enorm zweten. Rain fresh was een ander dieptepunt. Geen woord teveel van dat rain fresh. Alsof iemand een emmer water onder je oksels uitstort. Het is fijn als een deo verfrissend is, maar dit gaat te ver. De volgende deo die ik kocht deed juist helemaal niets. De verstuiver brak af, meteen de eerste keer dat ik hem indrukte.

In de badkamer staan nu dus vier volle flessen ongebruikte deo’s. Toch hebben ze een functie. Ik gebruik ze om kakkerlakken mee te frituren. Als ik ergens een grote kakkerlak zie, pak ik snel mijn aansteker – De aansteker – en een van de ongebruikte deo’s. Ik spuit in de richting van de kakkerlak, knip de aansteker aan en beweeg de vlam langzaam naar de spuitwolk. Waaaam! De kakkerlak wordt geroosterd door een enorme steekvlam. Zeer effectief. Het is nu zelfs zover gekomen dat ik bij de geur van Nivea Rain Fresh aan kakkerlakken denk…

Odissa van den Brink

Jullie leiden daar toch maar een luxeleven,

sprak een Nederlandse kennis van ons. Dat schoot mij toen, op dat moment, jaren geleden, enigszins in het verkeerde keelgat. Ik had net uitgebreid verteld over de ontberingen die we geleden hadden. Maandenlang geen elektriciteit, dagenlang geen water… als je het niet hebt meegemaakt, is het moeilijk voor te stellen welke impact dat heeft op het dagelijks bestaan. Ik had verteld over de inspanningen die het kost om iets futiels voor elkaar te krijgen, over onze zorgen om goede medische voorzieningen voor onze kinderen, over het gevoel er samen helemaal alleen voor te staan… Hallo, had ze eigenlijk wel zitten luisteren?

In november kwam er weer eens geen water uit de kraan. In onze pijama's klommen we over de tuinmuur om bij de buurman te douchen. Die vond dit zo vermakelijk dat hij deze foto van ons maakte.

Vooroordelen over het expatleven

Natuurlijk, ik ken de vooroordelen over het expatleven. Dat expatvrouwen elke middag aan het zwembad sherry zitten te drinken. Dat ze niet hoeven te werken en niets aan het huishouden hoeven te doen. Dat ze dus kunnen doen wat ze willen, elke dag opnieuw. En wat ze willen, is bij het zwembad liggen met een tijdschriftje en een piña colada. Die wordt hun aangereikt op een dienblad door een zwarte man in jacquet, laten we hem James noemen. Oftewel: een luxeleven.

Ik zou het nog geen uur uithouden aan dat zwembad. Toch kan ik niet ontkennen dat ik hier een luxeleven leidt. Het is alleen een heel ander soort luxe dan in Nederland. Geloof me, Nederland is echt superdeluxe vergeleken met Tanzania. Drinkwater uit de kraan, dat is pas luxe! Puntgaaf voedsel, dat is luxe! Kunst, cultuur, muziek, tijdschriften. ‘Kookeilanden’. Duizenden producten tegen schappelijke prijzen. En alles is al klaar! Ik bedoel: als ik een kastje wil, moet ik zelf technische tekeningen maken, een offerte aanvragen en hout uitkiezen. De timmerman raakt dan gerust een keer de tekeningen kwijt of maakt iets met de verkeerde afmetingen. Als je dan na twee maanden eindelijk je kastje hebt, kan het best zijn dat de lijm na een paar maanden loslaat. En voor dat alles betaal je een veelvoud van de prijs van een mooi, simpel IKEA-kastje.

Wat is luxe?

Als luxe te maken heeft met kookeilanden, dan leven wij hier niet luxe. Kookeilanden en het toestel waarop wij ons eten bereiden, zijn verschillende werelden. Als luxe te maken heeft met badgenot, dan leven wij hier ook niet luxe. Een ligbad hebben we niet, en het minieme straaltje waaronder wij ons douchen zouden we onze ouders niet willen aan doen. Los van het feit dat er soms helemaal geen water uit de kraan komt en wij in het aardedonker met een ladder over de tuinmuur naar de buren klimmen om daar maar te gaan douchen. Het water uit de kraan is ook niet schoon. Soms stinkt het. We hebben een waterfilter om te zorgen dat onze witte was wit blijft. Een afwasmachine heeft niemand hier en wat servies betreft ben ik al lang blij als alles min of meer dezelfde kleur heeft. Met andere woorden: het is soms een tikje behelpen. ‘Luxueus’ in de gebruikelijke zin van het woord zou ik ons leven dan ook niet willen noemen.

De luxe zit ‘m hier in andere dingen. Het is ‘s nachts donker en stil – dat is luxe. Je ziet overal bomen – dat is luxe. We kunnen spontaan afspreken met mensen die we graag willen zien – dat is luxe. Op zaterdag eten we pizza aan het strand, met uitzicht over de baai, terwijl de kinderen krabjes vangen – van een jaloersmakende luxe. In het weekend maken we regelmatig mooie uitstapjes buiten de stad, in de wildernis zeg maar, of wat daar van over is. Rivieren om in te zwemmen, stranden om kampvuren op te maken, zeeën om langs te slenteren. Dat is luxe.

Vrijheid, dat is luxe

Over het maken van kampvuren wordt hier niet spastisch gedaan. Je hoeft er niet eerst een vergunning voor te kopen en er is geen voorgeplaatste betonnen bak om je vuur in te maken. Je mag helemaal zelf weten waar en wanneer je je vuurtje maakt. Vrijheid, dat is luxe.

Samenvattend is de vraag dus: zit luxe ‘m in de nutsvoorzieningen? Zit luxe ‘m in materiële zaken? Of heeft luxe te maken met vrijheid? Heeft luxe te maken met de nabijheid van de natuur? Of, even een andere zijsprong, gaat het bij luxe misschien om relatieve luxe ten opzichte van anderen?

In dat geval leven wij hier in alle opzichten extreem luxueus. Tachtig procent van de Tanzanianen heeft minder dan één euro per dag te besteden. Vergeleken met hen hebben we het ontzettend goed. Onze kinderen gaan naar een goede school. We kunnen elke dag verse groente en vers fruit eten. We hebben ons eigen vervoer. Als we ziek worden, zijn er medicijnen. We kunnen naar het strand, naar een toneelstuk, of een nieuwe taal leren. Maar bovenal hebben we een toekomst, en hebben we de vrijheid en de mogelijkheden om die toekomst vorm te geven.

Dat alles geldt waarschijnlijk ook voor u, lezer. Misschien moeten we concluderen dat niet alleen expats in Afrika een luxeleven leiden.

Ik was uitgenodigd op een kinderfeestje in een huis aan het strand. Dat kan dus in Dar es Salaam: aan het strand wonen. Omdat ik de weg niet wist, zou ik iemand volgen. Het eerste stuk ging over de Old Bagamoyo Road. In die tijd was de Old Bagamoyo Road, althans in mijn herinnering, slechts aan één kant bebouwd, de westkant. De oostkant was een min of meer open, moerassig, rommelig gebied met af en toe een huis of een rijtje straatwinkels. In een verder verleden moet het open zijn geweest tot aan de zee: vanaf de Old Bagamoyo Road had je uitzicht over een natuurlijk landschap. Een beetje zoals nu nog bij Zinga, langs de hoofdweg naar Bagamoyo.

De flessenhals van de Old Bagamoyo Road was het riviertje in Mikocheni B. In 2006 lag over deze rivier slechts één pontonbrug. Je moest wachten tot de auto’s van de andere kant over de brug waren voordat je aan de beurt was, hetgeen voor mijn vrienden in Kawe een dagelijks terugkerende frustratie was. Op de zandbanken van het riviertje spotte ik tijdens het wachten weleens oeverlopers. Tegenwoordig ligt er alleen nog maar afval, plastic en rommel. De vooruitgang.

De weg van het schiereiland naar Kawe. Ik reed hem voor het eerst in 2006. Een memorabele tocht, die niet is uit te drukken in een lijntje op de kaart. | Zoals jullie zien kon ik het niet nalaten om ook Bongoyo op de kaart te zetten, ons favoriete onbewoonde eilandje...

Op het punt waar de Old Bagamoyo Road naar links afbuigt (later kwam daar een rotonde), verlieten we het asfalt en reden we rechtdoor, de dirt road op. Meteen had ik geen tijd meer om me bezig te houden met de peuters op de achterbank. Alle zeilen moesten worden bijgezet. De regen nam toe, het zicht verminderde, en ik kon me nauwelijks meer verstaanbaar maken. De auto voor me verdween bijna in een lichtblauw waas. De weg was erbarmelijk. Ik had al heel wat slechte wegen gezien in Afrika, maar zo dicht bij een stad had ik dit niet verwacht. Het was alsof ik de Camel Trophy reed. Er zaten diepe kuilen in de weg en grote stukken stonden onder water, zodat de kuilen en putten onzichtbaar waren. Verbijsterd volgde ik de dame die voor me reed. Zij hield er flink de vaart in en ik moest harder rijden dan ik verstandig achtte. Bij de afslag naar de Rainbow Social Club was de weg in een stromende rivier veranderd: het water stortte zich naar beneden van het heuveltje links. Zoekend naar droge delen zigzagden wij over het – karrepad, zal ik maar zeggen.

Dat was mijn eerste tocht naar Kawe. Ik dacht aan mijn vrienden in Nederland en wist dat ik ze dit gevoel nooit, nooit zou kunnen uitleggen. Het gevoel van in de veilige geborgenheid van je auto zitten, afgesloten van de wereld door een gordijn van regen, met je kleine kinderen achterin, in een vreemd land over een onbekend modderpad je weg vindend naar nieuwe vrienden die ergens aan het strand wonen. Het gevoel van verbijstering en avontuur, het gevoel van ‘rustig blijven, dit komt goed’. Het kwam heel erg goed.

– Wat wil je nou echt onthouden aan Dar es Salaam?
– De marskramers.
– De MARSkramers? In welke eeuw leven jullie daar?
– Eenentwintigste.
– Maar marskamers zijn toch allang uitgestorven?
– Hier niet. Ze lopen langs de huizen met een stuk karton op hun rug. Daarop hangt alles wat ze verkopen.
– Wat eh, archaïsch.
– Ja. En ze hebben een badeend in hun hand om hun komst aan te kondigen.
– Dat verzin je niet.
– Nee.

– Wat ben je aan het doen?
– Ik ben aan het werk.
– Pole.

Pole is een van de eerste woorden die je leert in Dar es Salaam. De letterlijke vertaling is ‘sorry’, maar de betekenis verschilt van het Nederlandse sorry. Bij ons is sorry een verontschuldiging: de spreker verontschuldigt zich voor iets waar hij zelf schuld aan heeft. In het Swahili is ‘pole’ meer een algemeen blijk van medeleven. Als je ziek bent: Pole. Als je struikelt: Pole. Als je een balpen laat vallen: Pole. Alles wordt gepoled.

Pole mag niet verward worden met polepole. Dat betekent: rustig aan, of, om de herhaling erin te houden, slowly slowly. De uitdrukking doet me denken aan die Romeinse centurion uit Asterix die steeds zei: “Rustig aan… rústig aaaan”.

Een authentieke houten trimaran (mtumbwi) met de naam ‘Polepole’ rust uit aan de oostkust van Zanzibar.

Kesho

Een ander woord dat je als nieuwkomer snel leert, is kesho, morgen. Om de draagwijdte van dit woord ten volle te illustreren, vertel ik het verhaal van onze mooie AEG wasmachine (RIP). Stel je voor een situatie waarin je wasmachine kapot is. De wasmachinefundi komt, schroeft de wasmachine volledig uit elkaar – letterlijk: de wasmachine was niet meer als zodanig herkenbaar – en houdt aan het eind triomfantelijk één onderdeel omhoog: de automatische timer. Die zou het niet meer doen. De fundi biedt aan om een nieuwe te kopen op de markt in Kariakoo en vraagt om geld. Dat komt slecht uit: al het geld is op. Echtgenoot zou net die dag naar de bank gaan. Fundi belooft dat hij aan het eind van de middag even langs komt om het geld op te halen en vertrekt. De automatische timer neemt hij mee. De wasmachine is gedegradeerd tot twee vierkante meter tandwielen en schroefjes, plus een herkenbare trommel.

Helaas komt de fundi die dag het geld niet ophalen. De volgende dag ook niet. De rest van de week ook niet. Wat volgt, zijn twee weken vol vruchteloze pogingen om de wasmachinefundi te bereiken. Eindelijk, na twee weken, lukt dat, via de telefoon van echtgenoot. Ik neem alle beleefdheden in acht.

– Goedemorgen Mr. Mesar. Hoe gaat het?
– Goed.
– Dit is Anne uit Oysterbay. Mijn wasmachine ligt uit elkaar. U zou het geld komen ophalen voor een nieuwe timer. Weet u nog?
– Ndio. [Ndio betekent 'ja']
– Great! Wanneer denkt u te kunnen komen?
– Kesho.

Kesho, morgen, betekent zoveel als: ik kom, maar niet morgen. Erger is het als ze zeggen: labda kesho, misschien morgen. Dat betekent: ik kom niet.

Om het wasmachineverhaal af te maken: de wasmachinefundi kwam uiteindelijk geld ophalen om een nieuwe timer te kopen. Een dag later was hij terug, met de oude timer, waar, zo zei hij, een nieuw onderdeel in zat. Het oude onderdeel kon hij mij niet laten zien. Ik voelde een diep wantrouwen in me opkomen, maar vroeg hem toch om de wasmachine weer in elkaar te zetten. Dat lukte, tot mijn verrassing. Helaas konden we de werking niet testen, want er was geen stroom. Toch de fundi maar betaald – hij had tenslotte aantoonbaar arbeid verricht: de schroefjes waren weg.

Badaaye

Uiteraard heeft onze wasmachine het nooit meer gedaan. Hij ging wel aan, maar hij waste niet. Nog een paar keer probeerde ik de fundi te bereiken. Eén keer nam hij op.

– Mr. Mesar?
– Na’am. [Ook na'am betekent 'ja', het komt uit het Arabisch]
– Dit is Anne uit Oysterbay. U had mijn wasmachine gerepareerd.
– Ndio.
– Het spijt me, maar hij doet het nog steeds niet. Kunt u nog een keer langskomen?
– I am far, far away.
– Waar bent u dan?
– Tanga.
Tanga is een volle dagreis van Dar. Daar ga je niet heen voor een paar dagen. Voor het effect had hij net zo goed kunnen zeggen: Singapore.
– En eh, wanneer bent u weer in Dar es Salaam?
– Badaaye.

Badaaye betekent ‘later’. Het kan refereren aan straks, maar ook aan een vage, verre toekomst. Als een fundi badaaye zegt, betekent dat: ooit.
En zo zijn we nu, na bijna zes jaar in Tanzania, bezig aan onze derde wasmachine.

Polepole

Het grappige is dat expats in Dar woorden uit het Swahili overnemen in hun dagelijks taalgebruik. Als ik een vriendin text dat ik ziek ben, sms’t ze terug: Pole sana. Als een vriendinnetje afscheid neemt, zegt ze: See you kesho. En als ik weer eens te veel hooi op mijn vork genomen heb, maant men mij: Polepole.

Ron: – Ik denk dat we het het beste over de kerstvakantie heen kunnen tillen.
Jan: – Dat denk ik ook.
Ron: – Het zou dan kunnen op 21 of 28 januari. Wat komt jullie het beste uit?
Jan: – Wo. Dat kan ik nu echt nog niet zeggen.
Ron: – Wanneer kun je dat zeggen dan?

Jan aarzelt. Hij kan niet zeggen ’20 januari’, dat begrijpt hij ook wel.

Jan: – Zo rond 15 januari ongeveer?
Ron: – Maar… zo laat pas? Moet je die lodge dan niet op tijd boeken?
Jan: – Uiterlijk drie dagen van te voren. Zo onhandig! Alsof je woensdag al weet wat je zaterdag wilt doen!

[Dit is het eerste stukje uit een nieuwe serie: Om te onthouden. In eerste instantie had ik de serie Afscheid van Dar genoemd, maar dat is de goden verzoeken: ik wil namelijk helemaal geen afscheid nemen van Dar. Veel stukjes uit Om te onthouden verschenen eerder in een boekje dat ik maakte voor Nederlanders die wel afscheid moesten nemen van Dar.]

Ook mijn oude studentenhuis in Rotterdam was organisch en krom. In de muren zaten scheuren, er waren van hoog tot laag lekkages, een wasbak brak af, een plafond kwam eens naar beneden zetten, de verwarmingsbuizen moesten elke week worden ontlucht en sommige goten en afvoerputjes waren doorlopend verstopt. In veel opzichten was het een krot, ik geef het toe. Het was ook een labyrint: een doolhof van trappenhuizen, gangetjes, hokjes en halletjes. Ik had vrienden die na meerdere bezoeken nog steeds de douche in liepen als ze de uitgang zochten. Toch was dit huis, dit organische samenraapsel van trappen, kamers, keukens en kelders, me liever dan een nette mooibehangen meisjeskamer in een keurig studentenhuis. Het leefde en het zat vol verrassingen. Het had de potentie om iets weergaloos te worden. Iets zonder weerga. Het Huis der Huizen. Overal zag ik mogelijkheden om het huis te verbeteren. Met behoud van het organische, de vertrouwde geur, de scheefheid, de trappen en de hele structuur.

Afrika is als mijn oude studentenhuis. Het is een levendig samenraapsel van mensen, culturen, bomen, bochten, landschappen, mooie luchten, fietsen, handkarren, tuktuks en SUV’s. Het zit vol verrassingen: je weet nooit wat je na de volgende bocht aantreft. In Afrika kun je dagenlang zonder water of elektriciteit zitten (vannacht nog). In de wegen zitten kuilen, waterafvoeren zijn verstopt, overheidsdiensten functioneren niet. In sommige opzichten is het een krot, ik geef het toe, maar het heeft de potentie om iets weergaloos te worden. Iets zonder weerga. Het Continent der Continenten. Overal zie ik mogelijkheden om het te verbeteren. Met behoud van het organische, de geuren, de bomen, de mensen en de hele structuur.

In Afrika is niets strak en recht. Afrika is organisch en krom. En daarom houd ik er zo van.

het is heel eenvoudig:
wij willen hier niet weg.
wij staan hier maar
het water ligt daar
de eilanden de netten de verte
het briesje de frisse geur de schaduw

wij praten hier
kijken elkaar niet aan
het landschap beheerst het gesprek
(krabplevieren kokosnoten)

ik moet zo gaan
ik ook

alle redenen om te vertrekken
ons werk de computer de bank
telefoontjes texten e-mails
maar wij staan hier
het water ligt daar
uitgestrekt als een mooie jongen
en wij willen niet weg

wij lingeren hangen en rekken
het is net alsof we het ergens over hebben
dat hebben we ook
(krabplevieren kokosnoten
zaken van groot belang)

maar ik moet nu echt gaan
ik ook
echt

1            MSASANI    EXT.   DAY

A huge baobab tree is standing at the side of a dirt road, close to a wall surrounding a plot. It spreads it’s root-like branches up into the sky. It looks strong and sturdy. The tree looks down on the dirt road, where a Tanzanian young MAN is approaching by bike. He halts at the tree, looks at the trunk, looks up to the top and looks around him. He sees a ROAD WORKER and steps off his bike.

MAN
Hey man. Scuse me… Hello?

ROAD WORKER
Hi.

The road worker approaches.

MAN
Hi. What’s this?

Man is pointing at a red cross on the baobab.

ROAD WORKER
It’s a cross.

MAN
I can see it’s a cross. Why is it here?

ROAD WORKER
This tree will be felled.

MAN
And why, may I ask?

ROAD WORKER
It’s in the way of the road. We’re going to tar the road.

MAN
Whaddu you mean it’s in the way of the road. The road is already here. It’s not in the way now, is it?

ROAD WORKER
Yes, but we’re going to broaden the road.

MAN
I see. But why? The road is wide enough for two cars to pass, isn’t it?

The road worker shrugs his shoulders.

MAN
And down there the road narrows into a one lane road. So why should the road over here have to be broadened?

The road worker shrugs his shoulders again. Passer-by’s on the street stand still and watch.

MAN
I mean, what’s the use?

Passer-by’s come closer curiously. People approach from fish market. There are MEN, WOMEN, FISHERMEN, KIDS, a mix of Msasani Village people.

ROAD WORKER
I’ve got orders.

MAN
Orders to kill this tree.

ROAD WORKER
Orders to cut this tree.

MAN
How can you cut this tree? Look at this tree. Look at it! This tree has been here for over three-hundred years. This tree was here before Dar es Salaam was here. This tree was here when there was only Mzizima. For centuries and centuries it has seen the dhows set sail and return with fish. It has seen the fish market being built. It saw the British come and the Germans go. Your ancestors enjoyed their ugali under this tree. This tree has seen it all! And you want to kill This Tree? This tree belongs here! It’s part of our cultural heritage!

The onlookers look at the tree.

ROAD WORKER
There is nothing I can do.

MAN
(to flock of onlookers)
Do you want him to cut this tree?

FEMALE ONLOOKER
(cautious)
I like a tarred road…

MALE ONLOOKER (1)
A tarred road is not good for us.

Some people nod.

MALE ONLOOKER (1)
The cars will drive too fast. They will kill our children. A tarred road is dangerous.

MALE ONLOOKER (2)
It’s the muzungus in their SUVs. They drive too fast!

MALE ONLOOKER (3)
But a tarred road prevents flooding. Do you remember last year’s rainy season?

FEMALE ONLOOKER
And at least my laundry will stay white with a tarred road!

Other women laugh and poke her.

MALE ONLOOKER (4)
The flooding has nothing to do with the road. The swamp must be drained!

There is a murmur of assent. Onlookers start talking to each other.

MAN
(spreading his arms)
Wait wait wait wait wait. We’re not talking about the road being tarred or not. We are talking about him (points at road worker) felling this tree (points at tree).

KID
(giggling)
This ugly tree…

An OLD MAN lashes out at him.

OLD MAN
(gesturing at tree)
Listen. This tree was always here. It was here when I was a boy. It was here when my grandfather was a boy. It belongs here. It should stay. It’s not bothering the road.

OLD MAN
(facing onlookers)
This tree should not be felled.

MAN
(to road worker)
You hear?This Tree is alive and it is ours. It belongs to Msasani. Tell your boss to save this tree. 

ROAD WORKER
Why don’t you tell him yourself?

MAN
(after a short silence, unsettled)
We could do that…
Who is your boss?

ROAD WORKER
(smiling)
The Minister of Infrastructure Development.

MAN
(hesitating)
Okay…

The man pulls himself together and turns to the onlookers.

MAN
Okay people! Let’s go to the Ministry of Transport and Infrastructure!

ROAD WORKER
(smiling and joining the crowd)
Department of National Roads.

Children are hoisted onto backs, buckets are placed on heads and the crowd moves off. The baobab just stands there, powerless but strong. His root-like branches spread out into the sky. From the top of his crown he looks down onto the people, who look so tiny seen from above.

2          MSASANI    EXT.   DAY

CIVIL SERVANT
(on the phone)
Yes Your Honour. I am at the tree. (…) It’s a tree. You know, just a tree, Your Honour. But it’s not in the way of the road. (…) Yes. (…) I agree, Your Honour. (…) Thank you, Your Honour.

3           MSASANI   EXT.   DAY

The road worker approaches the baobab and shrubs off the red cross. The baobab just stands there. From the top of his branches he can just see the bay of Msasani, where the dhows set sail.

FADE OUT

THE END

This script is fictional, although there is a country called Tanzania, and in that country there is a fishermen’s village called Msasani, and in that village there is a huge baobab, and on that baobab there is a red cross that wasn’t there before. Still, any resemblance to existing persons is purely coincidental.