Expat in Afrika

Ik heb altijd van bochten en kronkels gehouden. De eerste keer dat die gedachte zich opdrong, was in 1989 in Parijs. Wat mij het meest bijbleef van dat bezoek waren niet het Louvre, Père Lachaise en Montmarte, maar… de trottoirs. Het was een cultuurschok om de Parijse stoepen te zien: geasfalteerd, uitgesleten en scheef. In eerste instantie was ik geschokt. Ik wist niet dat Frankrijk een derdewereldland was! Eerstewereldlanden hadden net als Nederland keurig betegelde trottoirs, ik wist het zeker. Vierkant. Recht. Strak. Zo moest het zijn! In tweede instantie vond ik de Parijse trottoirs verfrissend. Zo kan het dus ook! In Parijs realiseerde ik me dat ik meer houd van organisch en krom.

Ook mijn oude studentenhuis in Rotterdam was organisch en krom. In de muren zaten scheuren, er waren van hoog tot laag lekkages, mijn plafond kwam eens onverwacht naar beneden zetten, een wasbak brak af, de verwarmingsbuizen moesten elke week worden ontlucht en sommige goten en afvoerputjes waren doorlopend verstopt. In sommige opzichten was het een krot, ik geef het toe. Het was ook een labyrint: een doolhof van trappenhuizen, gangetjes, hokjes en halletjes. Ik had vrienden die na meerdere bezoeken nog steeds de douche in liepen als ze de uitgang zochten. Dit huis, dit organische samenraapsel van trappen, kamers, keukens en kelders, was me liever dan een nette mooigestucte meisjeskamer in een keurig studentenhuis. Het leefde en het zat vol verrassingen. Het had de potentie om iets weergaloos te worden. Iets zonder weerga. Het Huis der Huizen. Overal zag ik mogelijkheden om het huis te verbeteren. Met behoud van het organische, de vertrouwde geur, de scheefheid, de trappen en de hele structuur.

Afrika is als mijn oude studentenhuis. Het is een levendig samenraapsel van mensen, culturen, bomen, bochten, landschappen, mooie luchten, fietsen, handkarren, tuktuks en SUV’s. Het zit vol verrassingen: je weet nooit wat je na de volgende bocht aantreft. In Afrika kun je dagenlang zonder water of elektriciteit zitten (vannacht nog). In de wegen zitten kuilen, waterafvoeren zijn verstopt, overheidsdiensten functioneren niet. In sommige opzichten is het een krot, ik geef het toe, maar het heeft de potentie om iets weergaloos te worden. Iets zonder weerga. Het Continent der Continenten. Overal zie ik mogelijkheden om het te verbeteren. Met behoud van het organische, de geuren, de bomen, de mensen en de hele structuur.

In Afrika is niets strak en recht. Afrika is organisch en krom. En daarom houd ik er zo van.

Gesprekje tussen expats
– Vanavond vliegen we naar Nederland.
– O? Waarom?
– Mijn vader wordt morgen zeventig. Het is een verrassing.
– O wat enig! Ik heb dat ook een keer gedaan toen mijn moeder tachtig werd.
– En ik een keer toen mijn ouders vijftig jaar getrouwd waren.
– Mijn moeder kreeg bijna een hartaanval toen ze ons zag staan.
– Ja, je moet ze wel een beetje voorbereiden.

Ik stond paf. Ik ben nog nooit voor een verjaardag of een huwelijksverjaardag teruggereisd naar Nederland. Alleen een keer voor een definitief afscheid en twee keer voor een huwelijk. Wel weet ik precies wanneer ik terug had willen reizen. Ik weet precies wat ik heb gemist. De 70ste trouwdag van mijn grootouders. De 70ste verjaardag van mijn vader. De 65ste verjaardag van mijn vader. De 65ste verjaardag van mijn moeder. De 60ste verjaardag van mijn moeder. De 40ste trouwdag van mijn ouders. De 30ste verjaardag van mijn broer. De 35ste verjaardag van mijn broer. De uitreiking van de Erasmusspeld aan mijn oma. De uitreiking van de ridderorde aan mijn vader. De begrafenis van Aad. En de omwenteling in 2002. Daar begon het mee, met de omwenteling.

De omwenteling in 2002

Toen ik een paar maanden weg was uit Nederland, won Pim Fortuyn de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam. Rotterdam beschouw ik als mijn hometown. Vanaf mijn twaalfde zat ik er op school en vanaf mijn negentiende was het mijn woonplaats. Twee maanden na de gemeenteraadsverkiezingen werd Pim Fortuyn vermoord en twee dagen later won Feyenoord de UEFA Cup. Tegelijk had mijn beste vriend, geboren en getogen in Rotterdam, iemand met wie ik alles deelde, liefdesverdriet.

Ik was en ben geen groot voetballiefhebber, ik was geen voorstander van Fortuyn, maar toch verlangde elke vezel in mij ernaar om in Rotterdam te zijn om deze winst en dit verlies te delen met mijn vrienden en stadgenoten. Ons was iets gegeven en ons was iets ontnomen. Diepe treurnis, feest en verdriet tegelijk. En dan nog het liefdesverdriet van mijn beste vriend.

Echtgenoot sprak het uit mijn hoofd. We wonen nu hier. We kunnen niet voor alles op en neer naar Nederland. Ik was het met hem eens. Je kunt niet op en neer blijven vliegen. Het is bovendien niet te betalen. En zelfs als we het hadden kunnen betalen, is het de vraag of we het echt hadden gewild. In die tijd deed ik wel eens wat voor een weeshuis. Werken voor een weeshuis maakt je erg bewust van de waarde van geld.

Appeltaart met mama

Gelukkig zijn mijn ouders makkelijk. Mijn vader was zelf vaak niet bij mijn verjaardagen omdat hij op reis was. Dat kan in onze familie: zo ben ik opgegroeid. Ik zat er niet mee en hij ook niet. En mijn moeder heeft me opgevoed met het idee dat vliegreizen luxe zijn – en dus afkeurenswaardig. Zelf denken we bij vliegen vooral ook aan het milieu.

Toch, als ik iets zou kunnen terugdraaien: graag de 65ste verjaardag van mijn moeder. En de 70ste trouwdag van mijn grootouders. En de 65ste verjaardag van mijn vader. En morgen graag in Maasdam een stuk appeltaart eten met mama.

het is heel eenvoudig:
wij willen hier niet weg.
wij staan hier maar
het water ligt daar
de eilanden de netten de verte
het briesje de frisse geur de schaduw

wij praten hier
kijken elkaar niet aan
het landschap beheerst het gesprek
(krabplevieren kokosnoten)

ik moet zo gaan
ik ook

alle redenen om te vertrekken
ons werk de computer de bank
telefoontjes texten e-mails
maar wij staan hier
het water ligt daar
uitgestrekt als een mooie jongen
en wij willen niet weg

wij lingeren hangen en rekken
het is net alsof we het ergens over hebben
dat hebben we ook
(krabplevieren kokosnoten
zaken van groot belang)

maar ik moet nu echt gaan
ik ook
echt

1            MSASANI    EXT.   DAY

A huge baobab tree is standing at the side of a dirt road, close to a wall surrounding a plot. It spreads it’s root-like branches up into the sky. It looks strong and sturdy. The tree looks down on the dirt road, where a Tanzanian young MAN is approaching by bike. He halts at the tree, looks at the trunk, looks up to the top and looks around him. He sees a ROAD WORKER and steps off his bike.

MAN
Hey man. Scuse me… Hello?

ROAD WORKER
Hi.

The road worker approaches.

MAN
Hi. What’s this?

Man is pointing at a red cross on the baobab.

ROAD WORKER
It’s a cross.

MAN
I can see it’s a cross. Why is it here?

ROAD WORKER
This tree will be felled.

MAN
And why, may I ask?

ROAD WORKER
It’s in the way of the road. We’re going to tar the road.

MAN
Whaddu you mean it’s in the way of the road. The road is already here. It’s not in the way now, is it? Meer →

Je wilt naar dat water toe.
Je wilt het wad tussen je tenen voelen, de frisse bries het verkoelende water.
Je wilt van dichtbij kijken naar de vangst van de vissers trekken aan touwen van netten met drijvers.
Je wilt de sterns boven de netten zien ze horen de splash in het water
Je wilt een zijn met dat landschap het voelen de voeten het water de wind

Maar je hoort
de ronkende motor
Voelt
de fan van de airco, de zon door het raam
Ziet
de verre vrijheid
vuile voorruit

Bent
een toeschouwer

het landschap open
De auto gesloten.

6 mei 2009

Eb. Een blauwe houten boot is drooggevallen aan het strand. Ik zie net de top boven het talud uitsteken. Op de boot staan drie stokken. Aan de stokken waaien gerafelde stukken textiel en plastic. De boot is verlaten. Ver op het wad lopen drie mannen.

Dag strandjes van de verre eilanden!
Dag hoge kokospalmen met waaierende kruinen!
Dag geïmproviseerd voetbalveld aan zee!
Dag Msasani Bay!
Da-ag jongens die net mijn auto bereikt hebben!
Jullie zijn te laat & mijn raam is dicht & ik schrijf op papier!

28 april 2009, middag

Zit ik hier te pielen met een pen en een papiertje. Alsof ik in het papieren tijdperk leef.

De schoonheid, stilheid en vredigheid van het landschap staat in schril contrast met de onzichtbare werkelijkheid van het strandje.

Het uitzicht is geruststellend. De geruststelling strekt zich uit over de werkelijkheid. Niets duidt op onveiligheid. Het is een weten, niet een voelen.

Daar: een man zittend in de schaduw van een boom.

Hier: een man slenterend over de strandweg.

Ik was van plan om hier bomen te planten. Een rij Indian almonds omdat ze goed tegen zout water kunnen en een rij flamboyants omdat ze razendsnel groeien. Misschien doe ik het nog. Maar elke boom is een potentiële schuilplaats.

28 april 2009, ochtend

– Hello Mama?
– Yes?
– How are you now?
– I am fine. Who’s speaking?
– It’s Swaziland Electricity Company!
– Ah… the electricity company. How can I help you?
– We had a power cut yesterday.
– Yes, I noticed.
– Has your power been restored now?
– Yes, it has actually, thanks.
– Okay, this was just to check if your power had been restored.
– Thanks. Are you calling the whole village?

Het is ongelooflijk maar waar: als in Big Bend de elektriciteit een paar uur uitviel, belde het elektriciteitsbedrijf de volgende dag even op voor, laten we zeggen, nazorg. Ik ben nooit te weten gekomen of ze iedereen in het dorp met een telefoonlijn belden of dat wij een voorkeursbehandeling kregen, maar ik sluit niets uit. In sommige opzichten is de service in Afrika ongekend. Met de telefoonlijn ging het precies hetzelfde. Weliswaar duurde het maanden voordat we een telefoonlijn hadden en die telefoonlijn was dan ook nog eens vaak stuk, maar als ik een storing doorbelde, kwamen ze nog dezelfde middag. Vervolgens bleven ze nog drie dagen lang elke dag controleren of hij het nog deed:
– Hello, it’s Ben.
– Hello Ben, how are you?
– I am fine. I am from the phone company.
– I know. How can I help you?
– Your phone is working.
– Yes, it is.
– I just wanted to check.
– Okay, thank you.
– Have a nice day!
– Same to you.

En verder kun je weer met je dag. In Afrika heb ik al veel staaltjes goede service meegemaakt, maar als Nederlander stond ik hier toch weer van te kijken. Het is één en al vriendelijkheid en goede service, niet alleen in Swaziland. In Tanzania beschik ik over het directe nummer van de area manager van het waterleidingbedrijf. Als ik geen water heb, kan ik hem direct bellen op zijn mobiele telefoon. “Ik zit nu in de auto, maar over twintig minuten ben ik op kantoor”. Geweldig. Geen bandjes, geen eindeloze doorverbindingen met medewerkers en afdelingen, gewoon het nummer van de man die erover gaat.

Hoe schrijnend is de tegenstelling met Nederland. Ik was van plan om Afrika in dit weblog niet te vergelijken met Nederland, maar dit keer kom ik er niet onderuit. Meer →

– Ojee, ik ben geprikt! Ik dacht dat malariamuggen alleen ’s nachts prikten??
– Dit is een bush mosquito. Een tijgermug.
– O. Goddank.
– Deze brengt alleen knokkelkoorts over.

Elk jaar sterven miljoenen mensen aan malaria, vooral in Afrika, vooral kinderen onder de vijf. Daar hebben we er twee van. Toch volgen we het advies van de Nederlandse Travel Clinic niet op. We slikken geen malariaprofylaxe. Is dat eigenwijs? Meer →

Voor expats die zelf ook een waterfundi pogen te worden (zie Stroomschema) hieronder enkele mogelijke oorzaken van waterstoringen. Deze storingen betroffen een Tanzaniaanse constructie die bestond uit 2 watersystemen, 3 watertanks, 4 waterpompen, 5 knopjes, één cruciaal kraantje en één watermeter met nippeltje (zie Twee watersystemen).

• In de waterleiding zit een lek dat zo groot is dat er lucht uit de kraan komt.
• De waterpomp staat uit, waardoor de bovenste watertank niet meer vol stroomt.
• De waterpomp doet het niet meer, hetzij tijdelijk, hetzij definitief.
• De stroom is uitgevallen [vele oorzaken mogelijk], waardoor de waterpomp geen water meer naar de bovenste tank kan pompen.
• Er is een probleem met de drijver in de onderste of de bovenste tank.
• De sluis in de waterleiding tussen de bovenste tank en het huis is gebroken.
• De stadswaterpomp staat uit. Iemand heeft het knopje omgezet of de hoofdschakelaar van het elektriciteitskastje in het tuinhuis is omgeslagen.
• De stadswaterpomp is doorgebrand.
• De watervoorziening is afgesloten omdat de waterrekening niet is betaald.
• De watervoorziening is afgesloten. De waterrekening is wel betaald, maar bij controle aan huis was er niemand thuis om de controleurs het betalingsbewijs te laten zien.
• Een vlegel van buiten heeft het nippeltje van de watermeter uitgedrukt. De watermeter zit buiten de tuinmuur onder het gras. Het kostte me twee dagen om dit euvel te lokaliseren.
• Het is weekend. Het waterleidingbedrijf voert onderhoud uit aan de waterleidingen.
• Een hoofdpomp van het centrale watervoorzieningsysteem van de stad is doorgebrand. Kan zomaar gebeuren. In december 2008 brandden drie van de vier hoofdpompen van Dar es Salaam door. Hierdoor zat vrijwel de hele stad (3 miljoen inwoners) gedurende vijf dagen zonder water.